1945: urushdan
yangi dunyo tartibiga

01 / Vaziyatni tushunish

G‘alabaga olib kelgan yo‘l

1945-yil voqealarini tushunish uchun frontning Germaniya hududiga qanday yetib kelganini eslash kerak. 1943-yil mayida ittifoqchilar Shimoliy Afrikadagi italyan–german qo‘shinlarini tor-mor etdi. 1944-yilda Sovet qo‘shinlari Sharqiy Yevropaga kirib bordi; g‘arbdagi ittifoqchilar Fransiyaning shimoli-g‘arbiga qo‘shin tushirdi. Germaniya sharqdan ham, g‘arbdan ham siqila boshladi. Endi janglar uning o‘z hududiga ko‘chayotgan edi.

Kurash faqat muntazam qo‘shinlar bilan cheklanmagan. Fransiyada Sharl de Goll boshchiligidagi «Ozod Fransiya», Yugoslaviyada Iosip Broz Tito boshchiligidagi ozodlik harakati fashizmga qarshi kurashning muhim qismlari edi. Frontni tushunishda davlat qo‘shinlari bilan bosib olingan hududlardagi qarshilik harakatlarini birgalikda ko‘rish kerak.

Ittifoqchilar harbiy harakatlarni va kelajak haqidagi rejalarni rahbarlar uchrashuvlarida muvofiqlashtirardi. Maktab darsligida bu jarayonning uch tayanch uchrashuvi ajratiladi: Tehron — 1943-yil, Yalta — 1945-yil fevral, Potsdam — 1945-yil iyul–avgust. Bu ro‘yxatni dunyoda boshqa diplomatik uchrashuv bo‘lmagan degan ma’noda tushunmang.

Asos: Jahon tarixi, 10-sinf, 2017, 72–73-bet; 2022, 81-bet; Lafasov, 2010, 138–139-bet. Manbalar ro‘yxati

1945-yilga olib kelgan voqealar

Germaniya, Italiya va Yaponiya 1940-yil sentabrdagi Uchlar pakti bilan bog‘langan tajovuzkor blokni tashkil etdi. Ularga qarshi ittifoq birdan paydo bo‘lmadi: Germaniyaning SSSRga hujumidan keyin Cherchill va Ruzvelt sovetlar bilan birdamlik bildirdi. 1941-yil avgustdagi Atlantik xartiya AQSH va Buyuk Britaniyaning urush va undan keyingi hamkorlik tamoyillarini e’lon qildi: hudud egallashga intilmaslik, xalqlarning boshqaruv shaklini tanlashini hurmat qilish, kuch bilan tortib olingan huquqlarni tiklash. SSSR sentabrda uning asosiy tamoyillarini qabul qildi. Yaponiyaning Tinch okeanidagi hujumi va AQSHning urushga kirishi koalitsiyani mustahkamladi.

AQSH qo‘shilgach, koalitsiya moddiy va insoniy imkoniyatlarda ustunlikka ega bo‘ldi, ammo bu darhol g‘alaba keltirmadi. 1941-yil dekabrda nemis qo‘shinlari Moskva yaqinida jiddiy mag‘lubiyatga uchradi. 1942-yil bahor–kuzida esa ular Volga va Shimoliy Kavkazgacha yetdi; Shimoliy Afrikadagi italyan–german kuchlari Misrga tahdid solardi. Yaponiya Malayya, Birma, Filippin va Indoneziyani egallab, Hindiston hamda Avstraliya tomon xavfni kuchaytirgan edi. 2017-yilgi kitob bu o‘rinda «Malayziya» nomini ishlatadi; davrga mos nom — Malayya.

1942-yil noyabrdagi Stalingrad qarshi hujumi 1943-yil fevralda qurshovdagi nemis kuchlarining taslim bo‘lishiga olib keldi. 2017-yilgi kitob qurshovdagi guruhni 22 diviziya deb beradi. Keyingi bayonda Germaniyaning yalpi safarbarlik va Sharqiy frontga zaxira yuborish orqali armiyasini tiklashga uringani Afrikadagi zaiflashish bilan bog‘lanadi. 1943-yil mayidagi Shimoliy Afrika mag‘lubiyati shu umumiy burilishning boshqa yo‘nalishi edi.

Maktab nashrlari 1944-yilda SSSR hududi ozod etilganini umumlashtirib aytadi. Buni har bir chegara nuqtasidagi jang aynan bir kunda tugagan degan ma’noda o‘qimaslik kerak. Sharqda sovet qo‘shinlari Sharqiy Yevropaga kirar ekan, g‘arbda ittifoqchilar Fransiyaning shimoli-g‘arbiga qo‘shin tushirdi; Fransiya va Belgiyaning ozod etilishi Germaniyaga bosimni kuchaytirdi.

1944-yil 6-iyunda Normandiyaga qo‘shin tushirilishi darsliklarda Yevropada ikkinchi front ochilishi deb ataladi. Maqsad Germaniyaga g‘arbdan keng quruqlik hujumini boshlash va ittifoqchilarning umumiy harbiy bosimini kuchaytirish edi.

Yalta — Qrim konferensiyasining boshqa nomi

1945-yil 4–11-fevralda Qrimdagi Livadiya saroyida Stalin, Ruzvelt va Cherchill uchrashdi. Maktab darsliklaridagi suratda o‘tirgan rahbarlar chapdan Cherchill, Ruzvelt, Stalin tartibida ko‘rsatilgan. Bu tarkibni keyingi Potsdam bilan aralashtirmang: fevralda AQSH prezidenti Ruzvelt edi, iyulda Trumen qatnashdi.

Yaltada Germaniyaning so‘zsiz taslim bo‘lishi, qurolli kuchlarini tugatish, urush jinoyatchilarini jazolash, natsistik tashkilotlar va qonunlarni bekor qilish, reparatsiya masalalari kelishildi. Ozod Yevropa to‘g‘risidagi deklaratsiya ozod bo‘lgan xalqlarning siyosiy hayotini qayta qurish tamoyillarini bayon qildi. Lafasov uch ishg‘ol zonasini sanaydi, lekin yakuniy kelishuv Fransiyaga ham zona va nazoratdagi o‘rin berishni ko‘zda tutgan; urushdan keyingi to‘rt davlat boshqaruvini shu bilan tushunamiz.

SSSR Yevropadagi urush tugaganidan ikki–uch oy keyin Yaponiyaga qarshi urushga kirishga rozi bo‘ldi. Kelishuv Tashqi Mo‘g‘ulistondagi mavjud holatni saqlash, Janubiy Saxalin va unga yaqin orollarni SSSRga qaytarish, Kurill orollarini berish, Port-Arturdan sovet harbiy-dengiz bazasi sifatida ijara asosida foydalanish bilan bog‘langan. Manjuriyadagi port va temiryo‘l manfaatlari ham muhokamaning bir qismi edi; Xitoy manfaatlariga daxldor shartlar uning roziligini talab qilardi. Bu — harbiy yordam evaziga qo‘yilgan diplomatik shartlar, barcha hududlar fevraldayoq amalda egallanganini bildirmaydi.

Yaltada tinchlik va xavfsizlik uchun yangi xalqaro tashkilotni tuzish ishlari ham ilgari surildi. BMT bo‘limida konferensiya, imzo va tashkilotning huquqiy tug‘ilishi alohida tushuntirilgan.

02 / Harbiy yakun

Shaharni egallash bilan davlatning taslim bo‘lishi farq qiladi

Berlin operatsiyasi 1945-yil 16-apreldan 2-maygacha davom etdi. Sovet qo‘shinlari Germaniya poytaxtini qurshab olib, jang bilan egalladi. Reyxstag ustiga sovet bayrog‘i o‘rnatilishi g‘alabaning ramziga aylandi. 2-mayda Berlin garnizoni taslim bo‘ldi.

Garnizon — muayyan joyni himoya qilayotgan harbiy qismlar. Uning taslim bo‘lishi o‘sha joydagi qarshilik yakunini bildiradi. Biroq Germaniya qo‘shinlari boshqa hududlarda ham bor edi. Ularning barchasiga taalluqli taslim bo‘lish majburiyatini alohida hujjat belgilashi kerak edi.

Reymsdagi hujjatni Germaniya nomidan Alfred Yodl imzolagan. Sovet qo‘mondonligi hujjatni Berlinda ham imzolashni talab qildi. Shuning uchun 7-may va 8-may ikki xil joydagi hujjatlarni anglatadi; ulardan birini ko‘rib, ikkinchisini avtomatik ravishda «xato sana» deyish mumkin emas. Berlindagi aktda SSSR nomidan Georgiy Jukov qatnashgan. Lafasov darsligi Germaniya vakili sifatida Vilgelm Keytelni ham tilga oladi.

So‘zsiz taslim bo‘lish mag‘lub qo‘mondonlikning taslim bo‘lish evaziga o‘z qarshi shartlarini qo‘ymasdan, jangni to‘xtatish va g‘olib tomon qo‘ygan harbiy talablarni bajarish majburiyatini olishini bildiradi. Reyms aktida quruqlik, dengiz va havo kuchlariga jangovar harakatlarni to‘xtatish haqida buyruq berish ko‘zda tutilgan. Bu tinchlik shartnomasining barcha hududiy va siyosiy masalalarini birdan hal qilish degani emas.

Qo‘mondonlar, sanalar va hujjatdagi vazifalar

Berlin natsistlar Germaniyasi — Uchinchi reyxning poytaxti edi. Georgiy Jukov SSSR Oliy bosh qo‘mondoni o‘rinbosari va Berlin yo‘nalishida jang qilgan 1-Belorussiya fronti qo‘mondoni edi. Butun operatsiyani faqat bir kishining qo‘shiniga tenglashtirmaymiz: boshqa sovet frontlari ham qatnashgan.

Italiyada ham ko‘plab hududlar fashistlardan ozod etildi. Mussolinining asir olinishi va keyin o‘ldirilishi ikki ketma-ket hodisa; kollej matni ularni 29-aprelga jamlaydi.

Gitler jasadiga benzin sepib yoqilishi va Reyxstagga qizil bayroq ko‘tarilishi kollej kitobida yakunning ramzlari sifatida yonma-yon bayon qilinadi. Bayroq hodisasi, uning keyingi mashhur fotosurati va barcha nemis kuchlarining taslim bo‘lishi bir xil voqea emas.

Berlindagi imzolash shaharning Karlshorst qismida, sobiq harbiy muhandislik maktabi ofitserlar binosida bo‘lgan. Karlshorstni binoning nomi deb tushunmang. Germaniya nomidan Vilgelm Keytel, Hans-Georg fon Frideburg va Hans-Yurgen Shtumpf qurolli kuchlar, flot va aviatsiya vakillari sifatida imzo qo‘ygan. Sovet Oliy qo‘mondonligi nomidan Jukov, ittifoqchi ekspeditsion kuchlar oliy qo‘mondonligi nomidan uning o‘rinbosari Artur Tedder qatnashgan. AQSH generali Karl Spaats hamda fransuz generali Jan de Lattr de Tassini guvoh sifatida imzolagan. Kollej matnidagi Spaatsga nisbatan «marshal» atamasi to‘g‘ri emas.

Suratdagi shaxslar ≠ hujjatni imzolaganlar ro‘yxati. Lafasovning 138-betidagi surat izohida chapdan Bernard Montgomeri, Duayt Eyzenxauer, Georgiy Jukov, Jan de Lattr de Tassini sanaladi. Montgomeri va Eyzenxauerning shu suratda borligi ularni Karlshorst aktining imzolovchisiga aylantirmaydi.

03 / G‘alabadan keyingi boshqaruv

Germaniyani qanday davlatga aylantirish kerak edi?

Germaniya mag‘lub bo‘lgach, ittifoqchilar oldida yangi muammo turardi: uning harbiy tajovuz imkoniyatini yo‘qotish bilan birga, mamlakatda hayotni tiklash kerak edi. Faqat armiyani qurolsizlantirish yetarli bo‘lmasdi. Natsistlar tashkilotlari, siyosiy tartib, iqtisodiyot va urush jinoyatlari masalasini ham hal qilish zarur edi.

Potsdam konferensiyasi 17-iyuldan 2-avgustgacha davom etdi. Unda SSSRdan Iosif Stalin, AQSHdan Garri Trumen qatnashdi. Buyuk Britaniyani dastlab Uinston Cherchill vakillik qildi; saylov natijasida hukumat almashgach, konferensiya ishini bosh vazir sifatida Klement Ettli davom ettirdi. Shuning uchun «Cherchill ham, Ettli ham Potsdamda qatnashgan» degan ma’lumotda ziddiyat yo‘q.

Maktab darsligi uchrashuvning o‘rni va sanasini beradi; kollej darsligi qarorlarni kengroq ochadi. Quyida ular bir tizimda tushuntirilgan.

Nega reparatsiya murakkab masala edi?

Urushdan jabr ko‘rgan davlatlar buzilgan xo‘jaligini tiklash uchun tovon talab qilardi. Ammo Germaniyaning butun ishlab chiqarish imkoniyati yo‘q qilinsa, undan mahsulot olish va uning aholisini ta’minlash ham qiyinlashardi. Muzokarada xavfsizlik, zarar qoplash va xo‘jalikni ishlatib turish manfaatlari to‘qnashgan.

Lafasovning 138–139-betlarida 20 milliard dollar, uning 50 foizi SSSRga degan raqamlar Potsdam bayoni ichida keladi. Tekshirilgan diplomatik yozishmada 20 milliard muhokama uchun boshlang‘ich raqam sifatida, 50 foiz esa Yalta muzokaralariga bog‘liq ulush sifatida uchraydi. Potsdamning yakuniy kelishuvi tovon olishni ishg‘ol zonalari va uskunalar ajratish tartibi orqali belgilaydi. Shu sababli bu raqamlarni «Potsdamda uzil-kesil belgilangan umumiy tovon» deb yodlamaymiz.

Asirni qaytarish va asir almashish bir xilmi?

Lafasov 138-betda uch davlat ishg‘ol zonalaridagi harbiy asirlar almashinuvi haqida yozadi. Shu jumlani barcha tafsiloti tasdiqlangan Potsdam moddasi sifatida yodlash to‘g‘ri emas. Tekshirilgan 1945-yil 11-fevraldagi AQSH–SSSR kelishuvi dushman qo‘lidan ozod qilingan ikki davlat fuqarolarini parvarish qilish va o‘z davlatiga qaytarish — repatriatsiya haqida. Ozod etilgan fuqaro, dushman armiyasining asiri va davlatlar o‘rtasida asir almashtirish turli toifalardir. Kollej jumlasi saqlandi, ammo uning aynan Potsdamga va uch tomonning barcha asirlariga taalluqli shakli tasdiqlanmagan.

Potsdam muzokaralarida SSSRning Yaponiyaga qarshi urushga kirish haqidagi avvalgi majburiyati ham qayta tasdiqlandi. Demak, Germaniya haqidagi qarorlar bilan Tinch okeanidagi urush rejasi bir diplomatik jarayonda tutashgan.

04 / Tarixiy geografiya

Oder–Neyse va Kenigsberg: ikki alohida masala

Potsdamdagi hududiy masalalarda ikki bog‘lanish tez-tez uchraydi. Birinchisi — Polshaning g‘arbiy tomoni va Oder–G‘arbiy Neyse chizig‘i. Ikkinchisi — Boltiq dengizi yaqinidagi Sharqiy Prussiya va Kenigsberg shahri. Bu joylarni bitta nuqta deb tasavvur qilish xatoga olib keladi.

Konferensiya sobiq Germaniya hududlarining Oder–G‘arbiy Neyse chizig‘idan sharqdagi qismini Polsha boshqaruviga berishni ko‘zda tutdi. Yakuniy g‘arbiy chegarani tinchlik kelishuvida belgilash masalasi alohida saqlangan. Kenigsberg va unga tutash hududning kelgusida SSSRga o‘tishi esa prinsip jihatidan ma’qullangan. Sharqiy Prussiyaning SSSR boshqaruviga kiritilmagan qismi Polsha boshqaruvi bilan bog‘langan.

Demak, «Polsha boshqaruviga berildi» jumlasidan «barcha chegara masalalari shu zahoti batamom yopildi» degan xulosa chiqmaydi. Sxema joylarni ajratishga yordam beradi; hududning maqomini esa hujjat matni belgilaydi.

Aholi taqdiri ham hudud masalasining bir qismi edi. Lafasov kitobi 9 milliondan ortiq nemis ko‘chirilganini yozadi. Yakuniy axborotda Polsha, Chexoslovakiya va Vengriyadan nemis aholini Germaniyaga ko‘chirish masalasi hamda ko‘chirish tartibli va insonparvar bo‘lishi kerakligi qayd etilgan. Bu talab barcha ko‘chirishlar amalda shunday kechganini isbotlamaydi. Darslikdagi 9 million raqamining aniq davri va hududiy hisob doirasi bu bobda tasdiqlanmagan; uni universal jami sifatida baholamaymiz.

Lafasov hududiy qisqarishni 1938-yilgi holat bilan qiyoslaydi. Bu yerda boshlang‘ich yilni bilish muhim: hududiy o‘zgarish haqidagi son yoki xulosa qaysi davr xaritasi bilan solishtirilayotganiga bog‘liq. Mazkur sxema maydonni o‘lchashga mo‘ljallanmagan. Kenigsbergning Boltiqbo‘yi joylashuvi va Sharqiy Prussiyaning SSSR hamda Polsha boshqaruvi bilan bog‘liq qismlari matnda alohida ko‘rsatilgan.

05 / Ikkinchi harbiy yakun

Yaponiya nima uchun urushni davom ettira olmadi?

Germaniya taslim bo‘lganidan keyin ham Osiyo va Tinch okeanidagi urush davom etdi. AQSH kuchlari Yaponiyaga yaqinlashar, Yaponiya esa jang qilish imkoniyatini yo‘qotib borardi. Kollej kitobi 1944-yil oktabridagi yirik dengiz jangini ham eslatadi. Bu voqea Filippinlar yaqinidagi Leyte qo‘ltig‘i jangiga tegishli bo‘lib, Yaponiya flotiga og‘ir zarba bergan.

Okinava uchun jang 1945-yil 1-aprelda boshlandi va iyungacha davom etdi. Shuning uchun «aprelda qo‘shin tushirildi» bilan «aprelda orol to‘liq egallandi» bir hodisa emas. Lafasovning 139-betidagi «aprelda egalladi» jumlasini shu aniqlik bilan o‘qiymiz. Orolning Tokiogacha bo‘lgan masofasi haqidagi o‘sha betdagi 500 km raqami bu namunada ishonchli tayanch sifatida olinmagan.

Diplomatik talab va harbiy bosim

26-iyuldagi Potsdam deklaratsiyasini AQSH, Buyuk Britaniya va Xitoy chiqargan. Unda Yaponiya qurolli kuchlarining so‘zsiz taslim bo‘lishi talab etilgan. Bu konferensiya qatnashchilari ro‘yxati bilan bir xil emas: konferensiyada Xitoy o‘rniga SSSR qatnashgan. Deklaratsiya matni va Yaponiyaning taslim bo‘lish akti SSSRning unga keyin qo‘shilganini ko‘rsatadi.

Avgustdagi voqealar bir necha yo‘nalishda Yaponiyaning ahvolini og‘irlashtirdi. 6-avgustda Xirosima, 9-avgustda Nagasaki atom bombasi zarbasiga uchradi. Bu ulkan insoniy talafot va vayronagarchilik keltirdi. 8-avgustda SSSR urush e’lon qildi; 9-avgustdan urush holatiga o‘tishini bildirdi. Sovet hujumi Manjuriyadagi yapon kuchlariga qarshi yangi harbiy front ochdi.

15-avgustda imperator taslim bo‘lish qarorini radio orqali e’lon qildi. 2-sentabrda Tokio qo‘ltig‘idagi Missuri kemasida rasmiy taslim bo‘lish hujjati imzolandi. Yaponiya tomonidan tashqi ishlar vaziri Mamoru Shigemitsu va general Yosijiro Umezu imzo qo‘ydi; ittifoqchilar oliy qo‘mondoni Duglas Makartur taslim bo‘lishni qabul qildi. Maktab darsliklari Ikkinchi jahon urushining yakunini 2-sentabr bilan belgilaydi.

Xaritada to‘rt yo‘nalishni ajrating

Manjuriya — Xitoyning shimoli-sharqidagi quruqlik hududi; Shimoliy Koreya — Koreya yarimorolining shimoliy qismi; Janubiy Saxalin — orolning janubiy qismi; Kurill — orollar zanjiri. Sovet harakatlari shu yo‘nalishlarning barchasini qamradi. Manjuriyadagi hujum 9-avgustda, Janubiy Saxalindagi operatsiya 11-avgustda boshlandi; Kurilldagi Shumshu desanti 18-avgustga to‘g‘ri keladi. Shimoliy Koreya ham avgustdagi kampaniyaga kiradi. Kollejdagi bitta jumladan to‘rt yo‘nalishning hammasida hujum bir vaqtda boshlangan degan xulosa chiqarmang.

1945-yil yoziga kelib Yaponiya ko‘p pozitsiyalaridan ayrilgan, lekin uning barcha Osiyo kuchlari yo‘q qilinmagan edi: Manjuriyadagi yirik qo‘shin yangi hujumning nishoni bo‘ldi. Kollej kitobining «Osiyoning katta qismidan chiqarilgan» degan umumlashtirishi shu cheklov bilan o‘qiladi. AQSH uchun Yevropadagi kuchlarni Tinch okeaniga qayta yo‘naltirish va yangi operatsiyalarni ta’minlash ham vaqt hamda resurs talab qilardi.

Okinava haqidagi 500 km: kollej kitobi bu masofani Tokioga bog‘laydi. AQSH dengiz kuchlari tarixiy hisobotida esa Okinavaning Kyusyuga yaqinligi — qariyb 350 mil — ta’kidlanadi. Tokio va Kyusyu boshqa-boshqa joy; kitobdagi 500 kmni Tokio uchun ishonchli masofa sifatida qo‘llamaymiz. «Urush 1946-yil oxirigacha cho‘zilardi» degan jumla ham sodir bo‘lgan sana emas, muqobil ssenariy haqidagi taxmindir.

Yaponiya 26-iyul talabini darhol qabul qilmadi. 28-iyuldagi matbuot bayonotida bosh vazir Kantaro Suzuki uni e’tiborsiz qoldirish va urushni davom ettirish mazmunida gapirgan. Bayonotdagi mokusatsu so‘zining talqini bahsli; ammo shu paytda taslim talabi qabul qilingan deb aytishga asos yo‘q.

Atom hujumlari: raqam nimani sanaydi?

Maktab kitoblari tinch aholi orasidagi ulkan talafotni ta’kidlaydi; 2022-yilgi matn yuz minglab tinch aholi haqida gapiradi. Kollej kitobida 100 mingdan ortiq halok bo‘lgan, 400 mingdan ortiq nurlangan deb yozilgan, lekin hisob davri va «nurlangan» toifasining mezoni berilmagan. Shu ikki sonni qo‘shib, jami qurbon yoki faqat o‘sha kunlarda vafot etganlar soni deb bo‘lmaydi.

Xirosima shahrining rasmiy hisobida 1945-yil oxirigacha taxminan 140 ming o‘lim; Nagasaki tinchlik materiallarida shu yil oxirigacha 73 884 o‘lim ko‘rsatiladi. Bu ham voqea paytidagi bir zumlik yo‘qotish emas: keyingi jarohat va nurlanish oqibatlari hisobga kiradi. Kollejdagi 400 ming nurlanganlar soni uchun aniq hisob mezoni ochiq qoladi; uni baholanadigan yagona javobga aylantirmaymiz.

Yaponiya taslim bo‘lgach, uning mustamlakachilik imperiyasi ham barham topish jarayoniga kirdi. Urushning yakuni Germaniya, Italiya va Yaponiya tajovuzkor blokining mag‘lubiyati edi; bu mamlakatlardagi har bir odamning aybi bir xil degani emas.

06 / Tinchlikni tashkil qilish

Imzo qo‘yilgan kun nega tashkil topgan kun bilan bir xil emas?

Mag‘lub davlatni qurolsizlantirish kelajakdagi barcha nizolarni hal qilib bermasdi. Davlatlar o‘rtasida muzokara, hamkorlik va umumiy xavfsizlik mexanizmi zarur edi. Millatlar Ligasi avvalgi urushdan keyin yaratilgan bo‘lsa ham, yangi jahon urushining oldini ololmadi. BMT g‘oyasi ana shu tarixiy tajriba va urush yillaridagi ittifoqchilikdan rivojlandi.

1942-yil 1-yanvardagi Birlashgan Millatlar deklaratsiyasiga 26 davlat qo‘shilgan. AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va Xitoy uning muhim ishtirokchilari edi; lekin ular barcha imzolovchilar emas. 2022-yil darsligidagi to‘rt davlatga urg‘uni «jami to‘rtta» degan xulosaga aylantirmaslik kerak.

Keyingi tayyorgarlikdan so‘ng 1945-yilda San-Fransiskoda 50 davlat vakillari Ustav ustida ishladi. 26-iyunda Ustav imzolandi. Ustav — tashkilotning maqsadlari, tuzilishi va ishlash qoidalarini belgilaydigan asosiy hujjat.

BMT Ustavi uchun besh davlat — AQSH, SSSR, Buyuk Britaniya, Xitoy va Fransiya — hamda qolgan imzolovchilarning ko‘pchiligi ratifikatsiya hujjatlarini topshirishi zarur edi. Shu shart bajarilgach, Ustav 1945-yil 24-oktabrda kuchga kirdi. BMTning rasmiy tashkil topgan kuni shu sana hisoblanadi.

O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida 1992-yil 2-martda BMTga a’zo bo‘lgan. Bu BMTning yaratilishi emas, mavjud tashkilotga yangi davlatning qo‘shilishi. Tashkilot tarixi bilan mamlakatning a’zolik tarixini ajrating.

1919, 1920, 1942 va 1945 — to‘rt xil bosqich

Versal tinchlik shartnomasi Birinchi jahon urushidan keyingi tartibning bir qismi edi. Millatlar Ligasi ahdnomasi 1919-yilgi tinchlik hujjatlari doirasida shakllandi; tashkilot 1920-yil 10-yanvarda rasman vujudga keldi. 2022-yil darsligining Liga uchun 1919-yil berishi bilan rasmiy kuchga kirish sanasini shu tarzda ajratamiz. Liganing mavjudligi yangi urushni to‘xtata olmadi; BMT g‘oyasi yanada samarali hamkorlik va xavfsizlik izlash bilan bog‘landi.

Lafasovning 140-betidagi Vashington deklaratsiyasi surat ostida «1-yanvar 1945» deb yozilgan. Bu deklaratsiya 1942-yil 1-yanvarga tegishli. Surat izohidagi sana Ustavning 1945-yilgi imzolanishi bilan aralashib ketmasligi kerak.

San-Fransisko ta’sis konferensiyasi 1945-yil 25-aprelda ochilib, 26-iyungacha davom etdi. Lafasov 42 delegatsiyani yozadi; BMTning rasmiy tarixida konferensiya ishtirokchilari 50 davlat deb ko‘rsatilgan. BMTning bosh qarorgohi Nyu-Yorkda: uni Ustav tuzilgan San-Fransisko bilan almashtirmang.

24-oktabr har yili BMT kuni sifatida nishonlanadi. Ustav xalqaro tinchlik va xavfsizlik, davlatlarning suveren tengligi, xalqlarning teng huquqliligi va hamkorligini tayanch tamoyillar sifatida ifodalaydi. BMT davlatlar muzokara olib boradigan va umumiy choralarni kelishadigan tuzilma yaratdi; tashkilot borligi barcha nizolar o‘z-o‘zidan tugashini anglatmaydi.

07 / G‘alabaning ortidagi talafotlar

Urush yakunlandi. Uning oqibatlari davom etdi

Ikkinchi jahon urushi qariyb olti yil davom etdi. Harbiy yakun — jangni tugatish va tajovuzkor davlatlar blokini mag‘lub etish edi. Ammo vayron bo‘lgan xo‘jalik, yaqinlaridan ayrilgan oilalar, ko‘chirilgan aholi va sodir etilgan jinoyatlar muammosi g‘alaba e’lon qilingan kuni yo‘qolmagan.

Qurbonlar soni: nima bir xil, nima farq qiladi?

Har ikkala nashr urushga safarbar etilganlar sonini 110 million deb beradi. Safarbar qilinganlar bilan halok bo‘lganlar bir statistik toifa emas. Qurbonlar orasida harbiylar bilan birga tinch aholi ham bor. Shu sababli bu ikki sonni oddiy ayirib, «tirik qaytgan askarlar soni»ni topib bo‘lmaydi.

Nashrlar orasidagi qurbonlar farqi aniqlangan, ammo aynan nima sababdan raqam o‘zgargani bu ikki betda tushuntirilmagan. Shuning uchun yangi raqamni «mutlaq isbotlangan yagona son» deb e’lon qilmaymiz. Nashrga oid topshiriqda yil ko‘rsatiladi; umumiy tarixiy hisob uchun esa kimlar, qaysi hudud va qaysi davr hisobga olingani tekshirilishi kerak. Atom hujumlariga oid «halok bo‘lgan», «jarohatlangan» va «nurlangan» ko‘rsatkichlarni ham aralashtirib bo‘lmaydi.

Nyurnberg: g‘alabadan huquqiy javobgarlikka

Harbiy mag‘lubiyat jinoyat sodir etgan shaxsning aybini sud tartibida ko‘rish o‘rnini bosmaydi. Asosiy Nyurnberg sud jarayoni 1945-yil 20-noyabrda boshlandi va hukmlar 1946-yil 1-oktabrga kelib e’lon qilindi. Xalqaro harbiy tribunal tinchlikka qarshi jinoyatlar, urush jinoyatlari va insoniyatga qarshi jinoyatlarni ko‘rdi. Darslikdagi sud tasviri shunchaki g‘alaba surati emas, urushdan keyingi javobgarlik jarayoniga ishora qiladi.

O‘zbekistonning o‘rni

Urush yillarida O‘zbekiston SSSR tarkibida edi. O‘zbekistonliklar frontda jang qildi; mamlakat ichkarisida esa ishlab chiqarish va evakuatsiya orqali urush yukini ko‘tardi. Frontdan uzoqdagi mehnat ham harbiy kurashning moddiy tayanchini yaratgan.

Ko‘chirib keltirilgan sanoat korxonalari front uchun mahsulot ishlab chiqargan, oilalar esa kelgan bolalarga boshpana bergan. Hissa uch yo‘nalishda ko‘rinadi: jang — ishlab chiqarish — insonlarga yordam. Quyida kollej nashridagi tafsilotlar va keyingi rasmiy hisoblar alohida jadvallarda birlashtirilgan.

Urush xalqaro kuchlar nisbatini ham o‘zgartirdi. Lafasovning 139–140-betlari AQSH va SSSRning kuchayishi, Buyuk Britaniya va Fransiyaning zaiflashishi hamda mustamlakachilik tizimining yemirilishini keyingi jarayonlar bilan bog‘laydi. Mustamlakalar mustaqillashuvi 1945-yilning bir kunida yakunlangan voqea emas. Bu bobdagi g‘alaba, BMT va yangi kuchlar nisbati keyingi davrni tushunishga kirish bo‘lib xizmat qiladi.

Nyurnberg va Tokio: ikkita tribunal

Nyurnberg sudi natsistlar partiyasi rahbarlik tarkibi, SS, SD va Gestaponing hukmda belgilangan qismlarini jinoyatchi tashkilotlar deb topdi. SS natsist tuzumining keng tarmoqli kuch va terror tashkiloti, SD uning xavfsizlik va razvedka xizmati, Gestapo maxfiy davlat politsiyasi edi. Darslikdagi ularning barchasini «hujumkor otryadlar» deb birlashtirish bu vazifa farqlarini to‘liq ochmaydi. Tashkilotga doir hukm bilan har bir shaxsning individual javobgarligi ham farqlanadi.

Tokiodagi Uzoq Sharq xalqaro harbiy tribunali 1946-yil 3-maydan 1948-yil 12-noyabrgacha ish olib bordi. U ittifoqchi davlatlar vakillari ishtirokida Yaponiya rahbarlarining urush uchun javobgarligini ko‘rdi. Shunday qilib, Nyurnbergni Germaniya, Tokioni Yaponiya rahbarlari ustidan sud bilan bog‘lang.

Bu jarayonlar tajovuz, urush jinoyatlari va insoniyatga qarshi jinoyatlar uchun xalqaro darajadagi individual javobgarlikni mustahkamladi. Davlat yoki hukumat rahbari, oliy harbiy qo‘mondon bo‘lish shaxsni javobgarlikdan ozod etmaydi. Qarorlar xalqaro jinoyat huquqining rivojiga ta’sir ko‘rsatdi. Darslikning «tarixda birinchi sud» iborasini dunyoda ilgari hech qanday harbiy sud bo‘lmagan deb tushunmang; gap ushbu ko‘lamdagi xalqaro rahbarlar sudlari haqida.

O‘zbekiston: front, ishlab chiqarish va boshpana

Urush paytida O‘zbekiston SSSR tarkibidagi respublika edi; davlat mustaqilligi 1991-yilda e’lon qilindi. Lafasov sovet tuzumini mustamlakachilik va mustabidlik nuqtayi nazaridan baholaydi, xalqlarning umumiy «sovet xalqi» nomi ostida birlashtirilishini tanqid qiladi. Bu — kitob muallifining siyosiy-tarixiy talqini. Uning asosiy insoniy xulosasi: o‘zbekistonliklar jangda o‘z yurti va oilalarini ham himoya qilgan, bu hissani tuzumga berilgan bahoga tenglashtirib bo‘lmaydi.

Kitobda keltirilgan Islom Karimov fikrining mazmuni ham shu: urush qaysi mafkura ostida olib borilganidan qat’i nazar, halok bo‘lgan yurtdoshlarni xotirlash zarur. Bibliografik manba — Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir, Toshkent, 1996, 81-bet. Quyidagi eski sonlar Lafasovning 141–143-betlariga tegishli; yangilangan hisob bilan farqi keyingi jadvalda ko‘rsatilgan.

Bu mablag‘larni bir-biriga avtomatik qo‘shmaymiz: darslik jamg‘armalar o‘zaro ustma-ust kelishi yoki kelmasligini tushuntirmagan. Pul yig‘ish, kiyim yetkazish va ko‘ngilli ariza berish hissani ko‘rsatadigan boshqa-boshqa o‘lchovlardir.

Pud — eski og‘irlik o‘lchovi, taxminan 16,38 kg. Puddagi g‘alla bilan tonnadagi paxtani birliklarini aylantirmasdan qiyoslamang. Ayollar ulushi sanoatda ishlovchilar tarkibini ko‘rsatadi; bu respublikadagi barcha ayollarning necha foizi ishlaganini bildirmaydi. Kitob ayollar bilan birga bolalarning ham og‘ir ishlab chiqarish mehnatida qatnashganini aytadi.

Evakuatsiya faqat ko‘chirish emas, kelganlarga uy-joy, oziq-ovqat va kiyim topish masalasi ham edi. Kollej kitobi 1 milliondan ortiq kishi, jumladan 200 ming bolani; 2017-yilgi maktab kitobi 1 milliondan ortiq kishi, jumladan 200 mingdan ortiq bolani keltiradi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov va uning turmush o‘rtog‘i Bahri Akramova turli millatli 14 bolani tarbiyaga olgani Lafasovda berilgan. Bu oilaning misoli umumiy evakuatsiya sonining o‘rnini bosmaydi.

2020-yilgi rasmiy bayon yangi arxiv izlanishlari hisobni kengaytirganini tushuntiradi. Jadvalning oxirgi ustuni aynan o‘sha sanali bayon; uni keyingi barcha tadqiqotlarning o‘zgarmas yakuni deb atamaymiz. Kollej kitobi 1941-yilgi aholini 6,5 mln, qatnashganlarni jami aholining 22 foizi va mehnatga yaroqlilarning 40–42 foizi deb beradi. Bu ulushlar eski hisobga tegishli; yangi safarbarlik soni bilan ularni aralashtirmang.

Jangdagi xizmatning shaxsiy misoli — general Sobir Rahimov; kollejning 143-betidagi portret ham unga tegishli. Kitob bir necha ming yurtdoshimiz Italiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yugoslaviya, Polsha, Chexoslovakiya va Vengriya mukofotlari bilan taqdirlanganini aytadi. Ayrim jangchilarning qabri xorijda qolgan. O‘zbekistonda 9-may — Xotira va qadrlash kuni; SSSRdagi G‘alaba kuni nomi bilan bu rasmiy nomni almashtirmang.

Urushdan keyingi kuchlar nisbati

Kollej kitobi harbiy harakatlar 40 davlat hududida kechganini beradi. Bu «urushga qatnashgan barcha davlatlar soni 40» degani emas; davlatni sanash mezoni va davri alohida tekshirilishi kerak. Urush fashistik va natsistik tuzumlarning mag‘lubiyati, demokratik va antifashist kuchlarning g‘alabasi bilan yakunlandi; fashistik tashkilotlar taqiqlandi. Germaniya, Italiya va Yaponiya urushdan oldingi buyuk davlat mavqeyini yo‘qotdi. «Vaqtincha» iborasi ularning keyingi tiklanishini nazarda tutadi, uchalasi bir xil sanada bir xil maqomga qaytganini emas.

AQSH va SSSR ikki o‘ta qudratli davlat sifatida ajralib chiqdi; Buyuk Britaniya va Fransiyaning nisbiy ta’siri zaiflashdi. Yaponiya imperiyasining qulashi va boshqa mustamlakalardagi ozodlik harakatlari keyingi o‘n yilliklarda o‘nlab mustaqil davlatlar paydo bo‘lishiga olib keldi. Lafasovning Rossiya va AQSH «hozir» dunyoni muvozanatda tutayotgani haqidagi jumlasi 2010-yil nashrining talqini, 1945-yil voqeasi yoki bugungi dunyoning tekshirilgan tavsifi emas. Kitobning tinchlik uchun davlatlar va jamoatchilik mas’uliyati haqidagi yakuniy fikri esa muallifning qadriy xulosasidir.

08 / Xotirani tartiblash

Bitta yil, uch xil jarayon

Sanani voqea turi bilan birga eslang: harbiy harakat, diplomatik qaror yoki huquqiy kuchga kirish. Quyidagi jadval bobdagi izohlarning qisqa xaritasidir.

Eski nashrdagi qo‘shimcha atamalar

Kapitulatsiya

Qurolli qarshilikni to‘xtatib taslim bo‘lish. So‘zsiz kapitulatsiya shart qo‘ymasdan taslim bo‘lishni anglatadi.

Xartiya

Tamoyil va qoidalarni belgilovchi hujjat nomi. Huquqiy kuchi nomidan emas, hujjatning mazmuni va qabul qilish tartibidan kelib chiqadi: barcha xartiyalarni majburiy kuchsiz deyish xato.

Deklaratsiya

Davlat yoki tashkilotning muhim tamoyil, pozitsiya yoki maqsadlarini e’lon qiluvchi rasmiy hujjat.

Diviziya

Bir necha quyi qismlardan tuzilgan yirik harbiy birlashma.

Gestapo

Natsistlar Germaniyasining maxfiy davlat politsiyasi.

Anshlyus

Bu davrda Avstriyaning 1938-yilda natsistlar Germaniyasiga qo‘shib olinishini bildiruvchi atama.

Repatriatsiya

Fuqarolarning o‘z yurtiga qaytarilishi; asir almashish bilan aynan bir tushuncha emas.

Pud

Taxminan 16,38 kilogrammga teng eski og‘irlik birligi.

Atamalarni o‘z so‘zingiz bilan ayting

Koalitsiya

Umumiy maqsad uchun birlashgan davlatlar yoki kuchlar ittifoqi.

Garnizon

Muayyan joyda joylashgan, uni himoya qiladigan harbiy qismlar.

Reparatsiya

Urushda yetkazilgan zararni qoplash; u faqat naqd pul bilan cheklanmaydi.

Demilitarizatsiya

Harbiy kuch va urush olib borish tizimini tugatish yoki cheklash.

Denatsifikatsiya

Natsistik tuzum va uning tashkiliy-siyosiy ta’sirini tugatish.

Ratifikatsiya

Davlatning xalqaro hujjatni belgilangan tartibda tasdiqlashi.

Evakuatsiya

Odamlar yoki korxonalarni xavfli hududdan xavfsizroq joyga ko‘chirish.

Tribunal

Muayyan vakolatga ega sud; bu bobda xalqaro harbiy jinoyatlarni ko‘ruvchi sud.

09 / Mustaqil ishlash

Bilimingizni qo‘llang

Bu bob mashqlari: 8 ta tanlov va 8 ta yozma topshiriq. Tanlov javoblari tekshiriladi; yozma javobingizni mezon bilan o‘zingiz solishtirasiz. Bu natija milliy sertifikat balli emas.

Darslik topshiriqlarini birlashtirgan amaliy ishlar

Quyidagi ishlar ball qo‘shmaydi. Ular uchala darslikdagi tahlil, jadval, insho, taqdimot va hujjat bilan ishlash yo‘nalishlarini jamlaydi. Javobni daftaringizda yoki alohida hujjatda tayyorlang.

10 / Ishonch va tekshirish

Bu bob nimaga tayangan?

Matn qo‘llanma uchun mustaqil yozildi. Bir xil bilim takror ko‘chirilmadi; qo‘shimcha tafsilot tegishli izohga qo‘shildi. Asl darslik sahifalari qayta nashr qilinmagan.

1. Jahon tarixi, 10-sinf, 2022. Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev, N. Hakimov. 81–83-betlar va 80-betdagi bog‘lovchi vaziyat.
2. Jahon tarixi, 10-sinf, 2017. Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. 72–75-betlar va 71-betdagi bog‘lovchi vaziyat.
3. Jahon tarixi (1918–2008), 2010. M. Lafasov. Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun. 137–144-betlar: Yalta, Berlin, Potsdam, Yaponiya, urush oqibatlari, O‘zbekiston hissasi va yakuniy hujjatli topshiriqlar.

Qaysi kitobdagi ma’lumot farq qilishi va qanday aniqlashtirilgani tegishli izohning o‘zida ko‘rsatilgan.

Dastlabki nashr · 1 mualliflik bob · 16 mashq. Tanlov mashqlari mustaqil mashq uchun, yozma javoblar o‘zini baholash uchun berilgan. Bu sahifa imtihon yoki to‘liq tarix kursi emas.