Fizika asoslari — formulalar
Rasmiy spetsifikatsiya bo'limi I. 14 ta formula, 4 ta masala yechish usuli, 20 ta mashq.
Formulalar
- Karrali va ulushli birlikni SI ga o‘tkazish — SI prefiksi — birlikning oldiga yopishtirilgan o‘nlik ko‘paytuvchi. Prefiksli birlikdagi sonni shu ko‘paytuvchiga ko‘paytirsak, asosiy birlikdagi son chiqadi.
- Ilmiy (standart) yozuv va o‘nlik tartib — Har qanday sonni «bitta xonali son × o‘nning darajasi» ko‘rinishida yozish mumkin. Daraja ko‘rsatkichi sonning tartibini beradi va uni X/a nisbatining o‘nli logarifmi sifatida topish mumkin.
- km/soat ni m/s ga o‘tkazish — Bir kilometr 1000 metr, bir soat 3600 sekund. 1000 : 3600 = 1 : 3,6 — shuning uchun km/soat dan m/s ga o‘tishda 3,6 ga bo‘linadi.
- Hosila kattalikning o‘lchamlik formulasi — Har qanday hosila kattalik yettita asos kattalikning darajalari ko‘paytmasi sifatida yoziladi. Energiya uchun bu yozuv M·L²·T⁻², ya’ni 1 J = 1 kg·m²/s².
- Zichlik — hosila birlikka misol — Birlik hajmga to‘g‘ri keladigan massani ko‘rsatadi. Ikki asos kattalikdan (kilogramm va metr) yasalgan hosila birlikning eng oddiy namunasi: kg/m³.
- O‘lchashlarning o‘rtacha arifmetik qiymati — Bir xil sharoitda takrorlangan o‘lchashlarning tasodifiy chetlanishlari har xil ishorada bo‘lgani uchun o‘rtachalashda qisman yo‘qoladi — shuning uchun o‘rtacha qiymat yakka o‘lchashdan aniqroq.
- Absolyut xatolik — O‘lchangan qiymat haqiqiy qiymatdan qaysi chegarada farq qilishini ko‘rsatadi. U o‘lchanayotgan kattalik bilan bir xil birlikda o‘lchanadi va natija (l ± Δl) ko‘rinishida yoziladi.
- Nisbiy xatolik (foizda) — Xatolikning o‘lchangan qiymatga nisbati — o‘lchash sifatining haqiqiy o‘lchovi. U o‘lchamsiz va shuning uchun butunlay boshqa kattaliklarning o‘lchash aniqligini taqqoslash imkonini beradi.
- Asbob bo‘linmasining qiymati — Shkalada raqamlangan ikki shtrix orasidagi farqni oradagi bo‘linmalar soniga bo‘lsak, bitta katakning nechani bildirishi chiqadi — asbob shu aniqlikda o‘qiydi.
- Perpendikulyar tashkil etuvchilardan vektor moduli — Vektor va uning ikki perpendikulyar proyeksiyasi to‘g‘ri burchakli uchburchak hosil qiladi, vektorning o‘zi esa gipotenuza bo‘ladi — shuning uchun modul Pifagor teoremasi bilan topiladi.
- Vektorning o‘qdagi proyeksiyasi — Proyeksiya — vektorning o‘q bo‘ylab «soyasi», ishorali son. Ox o‘qiga proyeksiya kosinus bilan, unga perpendikulyar Oy o‘qiga proyeksiya esa sinus bilan topiladi: Fy = F sin α.
- Ikki vektor yig‘indisining moduli — Parallelogramm qoidasi bilan qo‘shilgan ikki vektorning diagonali. Kosinuslar teoremasining vektor ko‘rinishi: burchak qanchalik kichik bo‘lsa, yig‘indi shunchalik katta.
- Ikki vektor ayirmasining moduli — Vektorlarni ayirish — ikkinchisiga qarama-qarshi vektorni qo‘shish. Shuning uchun kosinus oldidagi ishora minusga aylanadi va natija parallelogrammning ikkinchi diagonaliga teng bo‘ladi.
- Proyeksiyalardan vektor yo‘nalishini tiklash — Proyeksiyalar berilgan bo‘lsa, vektor to‘liq tiklanadi: moduli Pifagor teoremasi bilan, yo‘nalishi esa proyeksiyalar nisbatining arktangensi bilan topiladi.
Masala yechish usullari
- Birliklarni SI ga to‘g‘ri o‘tkazish — Masaladagi kattaliklar aralash birliklarda berilganda: km/soat, g/sm³, kV, mkF, ayl/min, litr, daqiqa. Sertifikatda ochiq javobli topshiriqlarning ko‘pchiligi aynan shu qadamdan boshlanadi.
- O‘lchamlik tahlili: formulani tekshirish va tiklash — Formulani esdan chiqargan yoki yozilgan formulaga ishonchingiz komil bo‘lmagan holatda. Shuningdek test variantlaridan qaysi biri kerakli kattalikni berishini birliklar bo‘yicha ajratishda.
- Vektorlarni qo‘shish va tashkil etuvchilarga yoyish — Jismga bir necha kuch ta’sir qilganda, tezliklar burchak ostida qo‘shilganda yoki vektorni o‘qlarga yoyish talab qilinganda. Mexanikaning deyarli har bir masalasi shu qadamdan o‘tadi.
- O‘lchash natijasini xatolik bilan yozish — Laboratoriya ishida yoki takroriy o‘lchash natijalari berilgan topshiriqda: natijani (a ± Δa) ko‘rinishida yozish, o‘lchash aniqligini baholash yoki ikki o‘lchashni taqqoslash so‘ralganda.