Elektr toki — formulalar
Rasmiy spetsifikatsiya bo'limi 3.2, 3.3. 25 ta formula, 6 ta masala yechish usuli, 30 ta mashq.
Formulalar
- Tok kuchi ta’rifi — Tok kuchi — o‘tkazgichning ko‘ndalang kesimidan bir sekundda qancha zaryad o‘tishini ko‘rsatadi. 1 A — bir sekundda 1 kulon.
- Tok zichligi — Tok kuchining kesim yuzasiga nisbati: bir kvadrat metrga qancha amper to‘g‘ri kelishini ko‘rsatadi. Simning qizishi aynan shunga bog‘liq.
- Kuchlanish ta’rifi — Kuchlanish — birlik zaryadni zanjirning shu qismidan o‘tkazish uchun elektr maydoni bajargan ish. 1 V — 1 kulonga 1 joul.
- O‘tkazgich qarshiligi — Qarshilik o‘tkazgichning shakli va materialiga bog‘liq: uzunroq va ingichkaroq sim ko‘proq qarshilik ko‘rsatadi.
- Zanjirning bir qismi uchun Om qonuni — Zanjir qismidagi tok kuchlanishga to‘g‘ri, qarshilikka teskari proporsional — butun o‘zgarmas tok bo‘limining tayanchi.
- Ketma-ket ulashda umumiy qarshilik — Ketma-ket ulangan qarshiliklar bitta uzun o‘tkazgichdek ishlaydi: ular qo‘shiladi va umumiy qarshilik har qanday qismdan katta bo‘ladi.
- Ketma-ket ulashda kuchlanishning taqsimlanishi — Kuchlanish bo‘luvchi: umumiy kuchlanish qarshiliklarga ularning kattaligiga proporsional ravishda bo‘linadi.
- Parallel ulashda umumiy qarshilik — Parallel ulash tokga qo‘shimcha yo‘l ochadi, shuning uchun umumiy qarshilik kamayadi va har doim eng kichik tarmoqdan ham kichik bo‘ladi.
- Tok ishi — Tok bajargan ish — shu qismdan o‘tgan butun zaryadni ko‘chirishga sarflangan energiya: A = Uq va q = It.
- Tok quvvati — Quvvat — tok bir sekundda bajaradigan ish. Uch ko‘rinishi bir xil natijani beradi, lekin taqqoslash uchun ular teng huquqli emas.
- Joul–Lens qonuni — Tok o‘tgan o‘tkazgichda ajraladigan issiqlik tok kuchining KVADRATIGA proporsional: tok ikki barobar oshsa, issiqlik to‘rt barobar.
- Elektr yurituvchi kuch ta’rifi — EYuK — manba ichidagi sirtqi (elektr bo‘lmagan) kuchlar birlik zaryadni musbat qutbga ko‘chirish uchun bajargan ishi.
- To‘liq zanjir uchun Om qonuni — Yopiq zanjirdagi tok EYuK ga to‘g‘ri, butun zanjirning (tashqi va ichki qismning) qarshiligiga teskari proporsional.
- Qisqa tutashuv toki — Tashqi qarshilik nolga aylansa (klemmalar sim bilan tutashtirilsa) tok eng katta qiymatga chiqadi — uni faqat ichki qarshilik cheklaydi.
- Manbaning foydali ish koeffitsiyenti — Manba ishlab chiqargan butun quvvatning qancha qismi tashqi zanjirga (foydali ishga) yetib borishini ko‘rsatadi.
- Manbaning foydali quvvati — Yukka beriladigan quvvatning yuk qarshiligiga bog‘liqligi: R juda kichik bo‘lsa ham, juda katta bo‘lsa ham quvvat kichik bo‘ladi.
- Manbalarni ketma-ket ulash — Ketma-ket ulanganda EYuK lar ham, ichki qarshiliklar ham qo‘shiladi — bu ulash yuqori kuchlanish kerak bo‘lganda ishlatiladi.
- Manbalarni parallel ulash — Parallel ulanganda umumiy EYuK o‘zgarmaydi, ichki qarshilik esa n marta kamayadi — bu ulash katta tok kerak bo‘lganda qo‘llanadi.
- Ampermetrga shunt — Ampermetrga parallel ulangan kichik qarshilik tokning katta qismini o‘ziga oladi va asbob n marta katta tokni o‘lchay oladigan bo‘ladi.
- Voltmetrga qo‘shimcha qarshilik — Voltmetrga ketma-ket ulangan katta qarshilik kuchlanishning katta qismini o‘ziga oladi, shuning uchun asbob n marta katta kuchlanishni o‘lchay oladi.
- Qarshilikning temperaturaga bog‘liqligi — Metall qizigan sari ion panjarasining tebranishi kuchayadi, elektronlar ko‘proq to‘qnashadi va qarshilik chiziqli ortadi.
- Metalldagi tok va elektronlarning tartibli harakat tezligi — Tok kuchi zaryad tashuvchilarning zichligi, kesim yuzasi va ularning tartibli harakat tezligiga proporsional — metalldagi tokning mikroskopik ta’rifi.
- Faradeyning birinchi qonuni — Elektrodda ajralgan modda massasi elektrolitdan o‘tgan zaryadga to‘g‘ri proporsional: m = kq, bu yerda q = It.
- Faradeyning ikkinchi qonuni — Elektrokimyoviy ekvivalent moddaning kimyoviy tabiatidan kelib chiqadi: molyar massani valentlik va Faradey doimiysiga bo‘lish yetarli.
- Elektroliz uchun birlashgan formula — Faradeyning ikki qonuni bitta ifodaga birlashtirilgan: jadvalsiz, faqat molyar massa va valentlik bilan massani topish mumkin.
Masala yechish usullari
- Aralash zanjirni bosqichma-bosqich soddalashtirish — Zanjirda uchta va undan ortiq qarshilik bo‘lib, ularning bir qismi ketma-ket, bir qismi parallel ulangan. Umumiy qarshilik, umumiy tok yoki alohida tarmoqdagi tok/kuchlanish so‘ralganda.
- To‘liq zanjir: EYuK va ichki qarshilikni topish — Bitta manba IKKI xil yuk bilan sinalgan bo‘lib (yoki bir rejim va qisqa tutashuv berilib), manbaning EYuK i va ichki qarshiligi so‘ralganda. Bu — elektr bo‘limining eng ko‘p uchraydigan qiyin masalasi.
- Quvvat, issiqlik va FIK masalasi — Isitgich, lampa, elektr choynak yoki uzatish liniyasi haqidagi masalada quvvat, ajralgan issiqlik, sarflangan energiya yoki FIK so‘ralganda.
- O‘lchash asboblari: ta’siri va chegarasini oshirish — Masalada ampermetr yoki voltmetr qatnashib, uning ko‘rsatishi, zanjirga ta’siri yoki o‘lchash chegarasini oshirish yo‘li so‘ralganda.
- Elektroliz masalasi — Elektrolit eritmasidan tok o‘tkazilib, elektrodda ajralgan modda massasi, elektroliz vaqti, tok kuchi yoki qoplama qalinligi so‘ralganda.
- Qaysi lampa yorug‘roq yonadi: ketma-ket va parallel ulash — Ikki yoki undan ortiq iste’molchi (lampa, isitgich, rezistor) ketma-ket yoki parallel ulanib, qaysi biri ko‘proq quvvat olishi yoki yorug‘roq yonishi so‘ralganda. Bu — sertifikatning klassik mantiqiy savoli.