Suyuqlik va gaz mexanikasi — formulalar
Rasmiy spetsifikatsiya bo'limi 1.4. 17 ta formula, 4 ta masala yechish usuli, 20 ta mashq.
Formulalar
- Bosim ta’rifi — Kuchning yuzaga qanchalik «jamlanganini» ko‘rsatadi: bir xil kuch kichik yuzaga tushsa bosim katta, keng yuzaga tushsa kichik bo‘ladi.
- Gidrostatik bosim — Tinch turgan suyuqlik o‘z og‘irligi bilan hosil qiladigan bosim. U faqat ikki narsaga — zichlikka va chuqurlikka — bog‘liq.
- Ochiq idish tubidagi to‘liq bosim — Chuqurlikdagi haqiqiy bosim ikki qismdan iborat: sirtga tushayotgan tashqi bosim va suyuqlik ustunining o‘z bosimi.
- Idish tubiga suyuqlikning bosim kuchi — Tubdagi bosimni tub yuzasiga ko‘paytirgani — suyuqlik tubni qanday kuch bilan bosayotganini beradi.
- Paskal qonuni — Yopiq idishdagi suyuqlik yoki gazga berilgan tashqi bosim hamma nuqtaga kamaymasdan, o‘zgarmagan holda uzatiladi.
- Gidravlik press: kuchlar nisbati — Ikki porshendagi bosim teng bo‘lgani uchun kuchlar yuzalarga to‘g‘ri proporsional: yuza necha barobar katta bo‘lsa, kuch shuncha barobar katta.
- Gidravlik pressda porshenlar yo‘li — Siqilmaydigan suyuqlikning hajmi saqlanadi: kichik porshen siqib chiqargan hajm to‘lasicha katta porshen ostiga boradi.
- Tutash idishlarda ikki suyuqlik — Ikki suyuqlikning tegishuv sathida bosim teng bo‘lishi shart — shundan ustunlar balandligi zichlikka teskari proporsional chiqadi.
- Atmosfera bosimini muvozanatlovchi suyuqlik ustuni — Torichelli tajribasining javobi: atmosfera bosimi qanday balandlikdagi suyuqlik ustunini ko‘tarib tura oladi. Bu — p = ρgh ning balandlikka nisbatan yechilgani.
- Arximed kuchi — Suyuqlik jismni yuqoriga, siqib chiqarilgan suyuqlikning og‘irligiga teng kuch bilan itaradi.
- Suzayotgan jismning botgan qismi — Erkin suzayotgan jismning qancha qismi suvga botishi faqat ikki zichlikning nisbati bilan aniqlanadi — jismning o‘lchamiga bog‘liq emas.
- Jismning suyuqlikdagi ko‘rinma og‘irligi — Suyuqlikka botirilgan jism dinamometrda yengilroq ko‘rinadi: Arximed kuchi ipdagi taranglikni aynan o‘zicha kamaytiradi.
- Aerostatning ko‘tarish kuchi — Havoning Arximed kuchidan ichidagi gazning va qurilmaning og‘irligi ayirilgach qolgani — aynan shu kuch yukni ko‘taradi.
- Oqimning uzluksizlik tenglamasi — Bir sekundda quvurning har qanday kesimidan bir xil hajm o‘tadi — shuning uchun quvur toraysa oqim tezlashadi.
- Bernulli tenglamasi — Oqim naychasi bo‘ylab statik, dinamik va gidrostatik bosimlarning yig‘indisi o‘zgarmaydi — bu energiya saqlanish qonunining suyuqlik uchun yozilgani.
- Dinamik bosim — Oqimning tezligi hisobiga to‘plangan bosim: oqim to‘satdan to‘xtatilsa, statik bosim aynan shuncha ortadi.
- Torichelli formulasi (teshikdan oqib chiqish tezligi) — Teshikdan otilib chiqayotgan suyuqlik xuddi h balandlikdan erkin tushgandek tezlikka ega bo‘ladi.
Masala yechish usullari
- Bosim masalasi: qattiq jism, suyuqlik ustuni, aralash holat — Masalada bosim so‘ralib, jism tayanchga bosayotgan yoki idishda suyuqlik turgan bo‘lsa. Aralash holatda ikkalasi bir masalada keladi: suv idishga, idish esa stolga bosadi.
- Arximed kuchi va suzish masalasi — Jism suyuqlikka botirilgan, suzayotgan yoki suvda tortilayotgan bo‘lsa: hajm, zichlik, dinamometr ko‘rsatishi yoki botgan qism so‘ralganda.
- Gidravlik mashina: kuchdan yutuq va ishning saqlanishi — Masalada gidravlik press, ko‘targich, domkrat yoki tormoz tizimi bo‘lib, ikkinchi porshendagi kuch, porshenlar yo‘li yoki bajarilgan ish so‘ralganda.
- Oqim masalasi: uzluksizlik, Bernulli va teshikdan oqish — Suyuqlik yoki gaz harakatda bo‘lganda: quvur torayadi, oqim tezligi yoki statik bosim o‘zgaradi, idishning teshigidan suyuqlik oqib chiqadi.